Sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej
Rozdzielność majątkowa jest jednym z dostępnych w Polsce ustrojów majątkowych małżeńskich.
Jest niejako przeciwieństwem wspólności majątkowej, w której majątek nabyty przez małżonków
po ślubie staje się wspólny. Wprowadzenie rozdzielności sprawia, że nie powstaje majątek wspólny,
a każdy z małżonków ma swój majątek odrębny, zwany też majątkiem osobistym.
Rozdzielność można ustanowić na dwa sposoby: umownie — u notariusza, za zgodą obojga
małżonków (tzw. intercyza), albo na drodze sądowej — gdy zgody tej brak lub gdy zachodzi
potrzeba ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż złożenie pozwu.
Do zawarcia umowy u notariusza konieczna jest zgoda obojga małżonków, a ponadto na jej mocy
nie można ustanowić rozdzielności z dniem wcześniejszym niż dzień jej zawarcia — co jest
możliwe wyłącznie w przypadku orzeczenia sądowego.
Kiedy droga sądowa jest konieczna?
Gdy nie ma między małżonkami zgody co do rozdzielności majątkowej, możliwe jest złożenie
pozwu do sądu. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Z ważnych powodów
każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej .”
Konieczną więc przesłanką wytoczenia powództwa o ustanowienie rozdzielności są „ważne
powody”. Pojęcie to ma charakter elastyczny i nie zostało przez ustawodawcę zdefiniowane
w sposób wyczerpujący. Z uwagi na fakt, że pojęcie „ważnych powodów” należy do pojęć
nieostrych, orzecznictwo Sądu Najwyższego podjęło próbę jego wykładni tak, aby nie nosiła ona
cech dowolności. Nie jest bowiem możliwe wskazanie w sposób abstrakcyjny jednolitych kryteriów
— ocena zawsze będzie zależeć od uznania sądu uwzględniającego indywidualne okoliczności
każdego przypadku.
W praktyce za ważne powody uznaje się w szczególności:
- Separację faktyczną uniemożliwiającą wspólny zarząd majątkiem wspólnym. Ważnym
powodem jest taka separacja faktyczna, która skutkuje trwałym zerwaniem wszelkich
stosunków majątkowych stron i brakiem możliwości podejmowania wspólnych decyzji
gospodarczych. - Trwonienie majątku i nieodpowiedzialne zadłużanie. Za ważny powód uznaje się
zaciąganie bez konsultacji zobowiązań, kredytów i pożyczek zagrażających interesowi
rodziny. Rozdzielność może powstać też z powodu uzależnienia od alkoholu, innych
używek bądź hazardu, stanu choroby psychicznej, a także szczególnej lekkomyślności
w trwonieniu majątku wspólnego. - Brak możliwości współdziałania w zarządzie. Jedną z ważnych przyczyn jest brak
współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym, a nawet brak zgody na ustanowienie
rozdzielności w formie umownej.
Warto pamiętać, że „ważne powody” powinny mieć przede wszystkim charakter majątkowy, a nie
wyłącznie osobisty — na pewno takim powodem nie jest samo naruszenie przez małżonka
obowiązku wierności. Istotne jest też to, że z żądaniem zniesienia wspólności może wystąpić
również małżonek, który jest wyłącznie winny separacji.
W pozwie należy powołać się na dowody potwierdzające zasadność rozdzielności.
Sprawa o ustanowienie rozdzielności majątkowej należy do właściwości sądów rejonowych, w
trybie procesowym. Właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie
wspólne miejsce zamieszkania. Jeśli niemożliwe jest ustalenie wspólnego miejsca zamieszkania,
pozew należy skierować do sądu miejsca zamieszkania strony pozwanej, a w razie braku takiej
możliwości — do sądu miejsca zamieszkania powoda.
Opłata sądowa w sprawie o ustanowienie rozdzielności majątkowej wynosi 200 zł.
Postępowanie toczy się w trybie procesowym — pozew wnosi jeden z małżonków przeciwko
drugiemu. Sąd nie może oprzeć rozstrzygnięcia w sprawie o ustanowienie rozdzielności majątkowej
wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu okoliczności faktycznych — nawet jeśli oboje
małżonkowie są zgodni co do zasady, konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego
i przesłuchanie stron.
Warto wiedzieć, że żądanie ustanowienia rozdzielności majątkowej może zostać zgłoszone
wyłącznie przez osobę pozostającą w związku małżeńskim — po uprawomocnieniu się wyroku
orzekającego rozwód lub unieważnienia małżeństwa rozdzielność majątkowa nie może zostać
ustanowiona, nawet z datą wsteczną.
Przed czym chroni rozdzielność majątkowa?
Ustanowienie rozdzielności majątkowej ma doniosłe znaczenie ochronne, zwłaszcza gdy jeden
z małżonków działa nieodpowiedzialnie lub w złej wierze. Przez ważne powody ustanowienie
rozdzielności (zniesienia wspólności majątkowej małżeńskiej) rozumie się najogólniej takie
sytuacje, w których dalsze trwanie wspólności majątkowej pociąga za sobą poważne zagrożenie —
lub wręcz naruszenie — interesu majątkowego małżonka żądającego zniesienia wspólności.
Prawomocny wyrok ustanawiającego rozdzielność majątkową ma charakter konstytutywny i jest
skuteczny wobec osób trzecich — inaczej niż przy ustroju umownym, gdzie skuteczność umowy
względem osób trzecich zależna jest od ich wiedzy o obowiązywaniu oraz rodzaju zawartej umowy.
W praktyce oznacza to, że od dnia ustanowionej rozdzielności:
- Wynagrodzenia, oszczędności i nabywane składniki majątkowe każdego z małżonków
przestają wchodzić do majątku wspólnego. - Długi zaciągane przez jednego z małżonków nie obciążają automatycznie drugiego.
- Data ustalenia rozdzielności ma bardzo istotne znaczenie przy postępowaniu o podział
majątku wspólnego małżonków — to właśnie na tę datę badany będzie stan i skład majątku.
Jeśli chodzi np. o stan kont bankowych, sąd wystąpi do banków o saldo aktualne na dzień
ustalenia rozdzielności majątkowej.
Rozdzielność majątkowa z datą wsteczną
Droga sądowa jest jedyną opcją w sytuacji, gdy zależy nam na ustanowieniu rozdzielności z datą
wsteczną. Jest to instytucja szczególna, pozwalająca na objęcie skutkami rozdzielności okresu
sprzed złożenia pozwu. Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją
ustanawia. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem
wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności jeżeli małżonkowie żyli
w rozłączeniu.
Przepisy art. 52 § 1 i § 2 KRO odróżniają ważne powody jako przesłankę żądania ustanowienia
rozdzielności od konieczności wystąpienia wyjątkowego wypadku jako warunku ustanowienia
rozdzielności z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Innymi słowy — aby
cofnąć datę, sam fakt istnienia „ważnych powodów” nie wystarczy – konieczne jest wykazanie
szczególnych, wyjątkowych okoliczności.
W praktyce sądy przyjmują za dzień powstania rozdzielności np. datę rozpoczęcia faktycznej
separacji, datę wyprowadzki jednego z małżonków, datę zaprzestania wspólnego gospodarowania
finansami — o ile wykaże się, że już wtedy istniały ważne powody. Nie można cofnąć
rozdzielności na dzień wcześniejszy niż dzień, w którym obiektywnie zaistniały ważne powody —
nie można uzyskać niejako sztucznie dłuższej wsteczności niż wynika z faktów. Z ujednoliconego
orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że orzeczeniu o zniesieniu małżeńskiej wspólności
ustawowej skutek wsteczny powinien być nadawany w sytuacjach rzadkich i wyjątkowych — w
zasadzie jest to dopuszczalne wtedy, gdy z powodu separacji faktycznej małżonków nie było
możliwe ich współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 30 września 2022 roku, I CSK 2802/22).
Nie bez znaczenia jest interes rodziny, w tym także małoletnich dzieci. Sąd powinien mieć na
uwadze skutki, jakie pociągnie za sobą uwzględnienie takiego żądania. Ustanowienie rozdzielności
nie może być próbą ucieczki małżonków przed długiem wobec osoby trzeciej.
Praktyczne znaczenie daty wstecznej jest ogromne: wyrok z datą wsteczną pozwala przeprowadzić
podział majątku według stanu na tę datę, co oznacza, że długi narobione przez małżonka po tej
dacie mogą zostać przy podziale majątku zaliczone tylko na jego konto.
Rola adwokata — dlaczego jest ważny?
Sprawa o ustanowienie rozdzielności majątkowej, choć formalnie niezłożona, niesie ze sobą daleko
idące skutki finansowe i majątkowe. Właściwe skonstruowanie pozwu — w tym precyzyjne
wskazanie i udowodnienie daty, od której rozdzielność powinna obowiązywać — ma kluczowe
znaczenie dla wyniku sprawy i późniejszego postępowania o podział majątku. Zbagatelizowanie
kwestii dowodowych lub nieumiejętne uzasadnienie żądanej daty wstecznej może skutkować
orzeczeniem rozdzielności dopiero od dnia złożenia pozwu, co w sprawach, gdzie jeden
z małżonków zadłużał się przez lata, może oznaczać dotkliwą stratę finansową.
Adwokat pomoże również ocenić, czy w danej sytuacji zasadne jest równoległe lub wcześniejsze
złożenie pozwu o rozwód lub o separację — a także zabezpieczyć interesy klienta w toku
postępowania, choćby przez złożenie wniosku o zabezpieczenie powództwa.
